بهره‌وری فیزیکی و اقتصادی آب محصولات زراعی و باغی در شهرستان‌های استان خراسان جنوبی: تحلیل تطبیقی الگوی کشت طی سال‌های زراعی ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲

یعقوب زاده, مصطفی; شهیدی, علی; اکبرپور, ابوالفضل; فلکی, ملیحه; قوچانیان حقوردی, الهام

doi:10.22077/jdcr.2026.12325.1303

بهره‌وری فیزیکی و اقتصادی آب محصولات زراعی و باغی در شهرستان‌های استان خراسان جنوبی: تحلیل تطبیقی الگوی کشت طی سال‌های زراعی ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

مصطفی یعقوب زاده ¹

علی شهیدی ²

ابوالفضل اکبرپور ³

ملیحه فلکی ⁴

الهام قوچانیان حقوردی ⁵

¹ گروه علوم و مهندسی آب، گروه پژوهشی خشکسالی وتغییراقلیم،دانشکده کشاورزی، دانشگاه بیرجند.

² استاد گروه علوم و مهندسی آب و عضو گروه پژوهشی خشکسالی و تغییر اقلیم، دانشگاه بیرجند، ایران.

³ استاد گروه عمران و عضو گروه پژوهشی خشکسالی و تغییر اقلیم، دانشگاه بیرجند، ایران.

⁴ استادیار گروه مهندسی تولید و ژنتیک گیاهی و عضو گروه پژوهشی خشکسالی و تغییر اقلیم، دانشگاه بیرجند، ایران

⁵ دانشجو دکتری مهندسی منابع آب، دانشگاه بیرجند، ایران.

https://doi.org/10.22077/jdcr.2026.12325.1303

چکیده

آب یکی از عوامل محدودکننده تولید کشاورزی در مناطق خشک و نیمه‌خشک است. بهره وری آب شامل بهره وری فیزیکی و اقتصادی ناخالص و خالص برای تعیین کارایی مصرف آب تعریف می شود. هدف از این مطالعه تحلیل و مقایسه آماری این شاخص‌ها برای هشت محصول زراعی و باغی در شهرستان های استان خراسان جنوبی برای سه سال زراعی متوالی بود. داده‌ها لازم از آمارنامه‌های سازمان جهاد کشاورزی و سامانه نیاز آبی مؤسسه تحقیقات خاک و آب کشور اخذ شد. با ۱۳۵ مشاهده محصول-شهرستان-سال، مدل چندعاملی تحلیل واریانس براساس رتبه نشان داد محصول (F=۳۴/۳۳، p<0.001، اتا-مجذور جزئی=۰٫۶۶۴) و سال زراعی (F=۹۷/۵، p=۰٫۰۰۳، اتا-مجذور جزئی=۰٫۰۹۲) تفاوت معنی‌داری در بهره‌وری اقتصادی خالص آب (NBPD) ایجاد می‌کنند، ولی اثر شهرستان معنی‌دار نبود (p=۰٫۲۳۱). همبستگی رتبه‌ای اسپیرمن میان CPD و NBPD ضعیف، منفی و معنی‌دار بود (rho=۲۱۹/۰-، p=۰٫۰۱۱). انار (۵۵/۱ کیلوگرم بر مترمکعب) بالاترین CPD را داشت و پسته، عناب و انار با میانگین NBPD حدود ۲۲۰، ۱۹۱ و ۱۲۰ هزار ریال بر مترمکعب، بیشترین بهره‌وری اقتصادی خالص را داشتند. آزمون من‌ویتنی یو نشان داد محصولات باغی به‌طور معنی‌دار (r=۸۱۳/۰-، p<0.001) از محصولات زراعی (گندم، جو، پنبه) بیشتر بودند. همه ۱۴ مشاهده با NBPD منفی، متعلق به دو محصول گندم و جو بود. تحلیل حساسیت پایداری رتبه‌بندی را در برابر تغییرات ۱۰ درصدی قیمت، هزینه و نیاز آبی اثبات کرد. با توجه به اسمی و تعدیل‌نشده بودن ارقام ریالی از نظر تورم، نتایج بر ضرورت بازنگری در الگوی کشت تأکید دارند.

کلیدواژه‌ها

بهره‌وری فیزیکی آب

بهره‌وری اقتصادی آب

الگوی کشت

خراسان جنوبی

موضوعات