پیش‌نگری تغییرات شاخص‌های فرین مطلق دما و تشدید مخاطره گرمایی ایران با استفاده از شاخص ترکیبی CTHI

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار اقلیم شناسی، گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

2 دانشجوی کارشناسی اقلیم شناسی، گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

10.22077/jdcr.2026.11574.1254
چکیده
هدف این پژوهش، پیش‌نگری تغییرات شاخص‌های فرین مطلق دما و ارزیابی مخاطره گرمایی در ایران با استفاده از شاخص ترکیبی مخاطره گرمایی (CTHI) است. ارزیابی چندمدلی همادی (CMIP6-MME) متشکل از 14 مدل تصحیح‌اریبی‌شده، ناهمگنی مکانی آشکاری را در بازتولید فرین‌ها طی دوره تاریخی (2014-1990) نشان می‌دهد. بر اساس سنجه ضریب توافق تصحیح‌شده، کارایی بیشینه مطلق دما (TXx) نسبت به کمینه مطلق (TNn) بالاتر است. هرچند کاهش کارایی CMIP6-MME در پهنه‌های پیچیده توپوگرافیک نظیر زاگرس مشهود است، اما در مناطق داخلی انطباق بالایی با داده‌های مشاهداتی دیده می‌شود. پیش‌نگری‌ها گرمایش سراسری را بدون بی‌هنجاری منفی نشان می‌دهند. در آینده نزدیک به دلیل لَختی سامانه اقلیمی، پاسخ ترمودینامیکی همگراست؛ اما در اواخر قرن واگرایی چشمگیری میان سناریوها دیده می‌شود. به‌طوری‌که میانگین پهنه‌ای بی‌هنجاری شاخص‌های TNn و TXx تحت سناریوی SSP1-2.6 به‌ترتیب در محدوده 1.8تا ۲ درجه سلسیوس تثبیت شده، اما تحت سناریوی SSP3-7.0 بی‌هنجاری شاخص‌ها به 4.4 تا 5.7 درجه سلسیوس رسیده و در سناریویSSP5-8.5 به بیش از 8 درجه سلسیوس افزایش می‌یابد. کانون اصلی این تغییرات با بی‌هنجاری‌های فراتر از ۸ درجه سلسیوس، ارتفاعات زاگرس، البرز و شمال‌غرب است که مستقیماً از سازوکار گرمایش وابسته به ارتفاع (EDW) و بازخورد برف-سپیدایی نشأت می‌گیرد. در پایان قرن، شاخص CTHI تحت سناریوی SSP1-2.6 در پایین‌ترین سطح مخاطره (حداکثر 0.25) تثبیت می‌شود، اما تحت سناریوی SSP5-8.5 در بخش‌های وسیعی از کشور بازتاب‌دهنده بالاترین سطح مخاطره (مقدار 0.80) است. این گسیختگی در رژیم فرین‌های دمایی، همراه با کاهش ماندگاری پوشش برفی و تشدید تبخیر-تعرق واقعی، امنیت آبی ‌حوضه‌ها را با چالشی بی‌بازگشت مواجه خواهد کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 14 مهر 1405

  • تاریخ دریافت 04 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 24 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 08 مهر 1405