مروری بر تغییر اقلیم و اثرات گرما بر گیاهان زراعی

ابهری, عباس

doi:10.22077/jdcr.2026.11236.1230

مروری بر تغییر اقلیم و اثرات گرما بر گیاهان زراعی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسنده

عباس ابهری

مرکز پژوهشی علوم جغرافیا و مطالعات اجتماعی، دانشگاه حکیم سبزواری، ایران؛ و دانشیار هسته پژوهشی مطالعات تنش‌های محیطی و تغییر اقلیم، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.

https://doi.org/10.22077/jdcr.2026.11236.1230

چکیده

تغییرات اقلیمی در دهه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین چالش‌های کشاورزی و امنیت غذایی جهان تبدیل شده است. افزایش دمای هوا، تغییر الگوی بارش، خشکسالی‌های مکرر و موج‌های گرما رشد و عملکرد بسیاری از محصولات زراعی را به‌طور جدی تحت تأثیر قرار داده‌اند. در میان تنش‌های محیطی، تنش گرما از مهم‌ترین عوامل محدودکننده تولید است که با اختلال در فرآیندهای فیزیولوژیکی و بیوشیمیایی گیاهان، موجب کاهش عملکرد "به‌ویژه در مراحل حساس رشدی مانند گلدهی و پر شدن دانه" می‌شود. این مقاله مروری با استفاده از منابع علمی معتبر داخلی و بین‌المللی به بررسی اثرات تنش گرما بر رشد و عملکرد گیاهان زراعی پرداخته است. نتایج نشان می‌دهد دمای بالاتر از دامنه مطلوب رشد، با تخریب ساختار آنزیم‌ها، کاهش فتوسنتز، افزایش تنفس، آسیب به غشاهای سلولی، کاهش پایداری کلروفیل و اختلال در گرده‌افشانی، تشکیل و پر شدن دانه را کاهش می‌دهد. همزمانی تنش گرما و خشکی اثرات شدیدتری ایجاد کرده و به کاهش رشد، سطح برگ و عملکرد منجر می‌شود. گیاهان در پاسخ به این تنش‌ها سازوکارهایی مانند فعال‌سازی سیستم آنتی‌اکسیدانی، تجمع اسمولیت‌ها، و تنظیم هورمون‌هایی نظیر اسید آبسیزیک و اسید سالیسیلیک را به کار می‌گیرند. استفاده از ترکیباتی مانند اسید سالیسیلیک، اسید هیومیک، براسینولید، براسینواسترءید و .. و نیز راهکارهای مدیریتی شامل اصلاح ارقام متحمل، تنظیم تاریخ کاشت و مدیریت بهینه آبیاری و تغذیه، می‌تواند در افزایش تحمل به گرما و پایداری تولید در شرایط تغییر اقلیم مؤثر باشد.

کلیدواژه‌ها

آنتی اکسیدان

تغییر اقلیم

تنظیم کننده رشد

فتوسنتز

کاتالاز

موضوعات